Άρθρα

Ηλεκτρονικό περιοδικό YESkid.gr 24.10.2009

  • «Και που είναι τώρα ο παππούς;»

Συνέντευξη στην Φ. Κασσαβέτη, Περιοδικό «Το Παιδί μου κι Εγώ», 2006

6-12

Και που είναι τώρα ο παππούς;

Βοηθήστε το να ξεπεράσει την απώλεια απαντώντας στις ερωτήσεις και τις αγωνίες του

Ο θάνατος του παππού και της γιαγιάς είναι γεγονότα που μπορεί να επηρεάσουν βαθιά τη ζωή ενός παιδιού. Συνήθως εμείς οι γονείς δεν αντιλαμβανόμαστε ότι και τα παιδιά θρηνούν, γιατί εκφράζουν το θρήνο τους με διαφορετικούς τρόπους απ’ ότι εμείς οι ενήλικες. Επιπλέον αναρωτιόμαστε τι μπορεί να καταλάβει ένα παιδί για το θάνατο, πως αισθάνεται όταν χάνει κάποιον ή κάτι που αγαπά και ακόμα τι να πούμε και πώς να το στηρίξουμε. Όταν λοιπόν εμείς οι ενήλικες, θέλοντας να προστατεύσουμε τα παιδιά από τον πόνο, αρνούμαστε να αναγνωρίσουμε ότι και αυτά θρηνούν, τους μαθαίνουμε να αρνούνται τις σημαντικές αλλαγές που προκύπτουν στη ζωή τους και να απωθούν το θρήνο τους. Έτσι όμως το μόνο που καταφέρνουμε είναι να δυσκολεύουμε την προσαρμογή τους, τόσο στην συγκεκριμένη απώλεια, όσο και σε άλλες απώλειες της ζωής.

Όπως εξηγεί η κ. Μεταλληνού, τα παιδιά έχουν μεγαλύτερη εξοικείωση με την έννοια του θανάτου από όσο νομίζουμε. Ο θάνατος υπάρχει στα παραμύθια τους, στα παιχνίδια τους, καθώς και στα μηνύματα που παίρνουν από το περιβάλλον τους και από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Όμως, ενώ από τη μια πλευρά εκθέτουμε τα παιδιά στις πολύ βίαιες εμπειρίες θανάτου που μπορεί να έρχονται από τις καθημερινές ειδήσεις (π.χ ατυχήματα ή καταστροφές) από την άλλη κάνουμε το παν για να τα προστατεύσουμε από την πραγματικότητα του θανάτου ιδιαίτερα όταν αυτή αφορά ένα αγαπημένο πρόσωπο όπως είναι ο παππούς ή η γιαγιά. Ας δούμε λοιπόν πως μπορεί να στηρίξει κανείς ένα παιδί που θρηνεί, παίρνοντας πληροφορίες από ένα πολύ χρήσιμο έντυπο με το τίτλο «Στηρίζοντας το παιδί που θρηνεί το θάνατο αγαπημένου του προσώπου» που δημιουργήθηκε από την ομάδα των ψυχολόγων του Συμβουλευτικού Κέντρου της Μέριμνας.

· Ενημερώστε το αμέσως μετά το γεγονός. Η απόκρυψη της πραγματικότητας ή παροχή ψεύτικων πληροφοριών ή η καθυστέρηση της αναγγελίας του γεγονότος αντί να προστατεύσει το παιδί, του δημιουργεί σύγχυση, ανασφάλεια και φόβο. Η σιωπή γύρω του το κάνει να νιώθει μόνο και αποκομμένο από την υπόλοιπη οικογένεια και το αναγκάζει να κλειστεί στον εαυτό του και να δώσει τις δικές του ερμηνείες που συχνά είναι πιο τρομαχτικές απ’ την ίδια την πραγματικότητα.

· Εξηγείστε τι έχει συμβεί. Εξηγείστε με ακρίβεια και ειλικρίνεια τι συνέβη, πως συνέβη και γιατί, προσαρμόζοντας το λεξιλόγιο σας στο επίπεδο κατανόησης του παιδιού. Μπορείτε να του εξηγήσετε με απλά λόγια τι συμβαίνει όταν πεθαίνει κάποιος λέγοντας για παράδειγμα ότι «το σώμα του σταματά να λειτουργεί, η καρδιά δεν χτυπά πια, δεν σκέπτεται και δεν αισθάνεται».

· Χρησιμοποιείστε τις σωστές λέξεις. Χρησιμοποιείστε λέξεις όπως «πέθανε» και «θάνατος» και όχι ασαφείς εκφράσεις όπως «χάθηκε» «έφυγε», «τον πήρε ο Θεός» ή «κοιμήθηκε». Οι διφορούμενες ή ασαφείς εκφράσεις συχνά παρερμηνεύονται, ιδιαίτερα από τα μικρότερα παιδιά που δυσκολεύονται να κατανοήσουν ότι ο θάνατος είναι οριστικός.

· Μην ωραιοποιείτε την πραγματικότητα του θανάτου. Η ωραιοποίηση του θανάτου, με το να πούμε για παράδειγμα ότι ο παππούς ή η γιαγιά είναι σε έναν κόσμο όμορφο και ιδανικό μπορεί να μπερδέψει το παιδί και να δημιουργήσει πρόσθετα προβλήματα. Η πραγματικότητα, αν και οδυνηρή δεν αλλάζει. Όπως αναφέραμε και πιο πάνω, μπορούμε να εξηγήσουμε με απλά λόγια τι συμβαίνει όταν κάποιος πεθαίνει. Οι μεταφυσικές ερμηνείες είναι δυσνόητες για τα πολύ μικρά παιδιά, καθώς έχουν την τάση να κατανοούν αυτά που τους λέμε με κυριολεκτικό τρόπο. Αυτό λοιπόν που χρειάζεται να καταλάβει πρώτα ένα παιδί σε σχέση με το θάνατο είναι η οριστική παύση των οργανικών λειτουργιών και το μη αναστρέψιμο του θανάτου (ότι δηλαδή δεν θα ξαναδούμε ποτέ σ’ αυτή τη ζωή αυτόν που πέθανε). Όταν ρωτήσει τι συμβαίνει μετά το θάνατο μπορείτε να μοιραστείτε μαζί του τις προσωπικές θρησκευτικές ή φιλοσοφικές πεποιθήσεις.

· Μην βομβαρδίζετε το παιδί με πληροφορίες. Ακούστε προσεχτικά τι σας ρωτά το παιδί και απαντήστε με απλά λόγια. Πολλές φορές κάνουμε το λάθος να δίνουμε περισσότερες πληροφορίες γύρω από το θάνατο απ’ όσες χρειάζεται το παιδί τη συγκεκριμένη στιγμή.

· Εξηγείστε ξανά και ξανά. Το παιδί μπορεί να ρωτήσει επανειλημμένα για τις συνθήκες θανάτου ή να εκφράσει απορίες στην προσπάθειά του να αφομοιώσει και να κατανοήσει το γεγονός. Εσείς θα πρέπει να φροντίσετε να δίνετε σταθερά τις ίδιες απαντήσεις χωρίς να το μπερδεύετε καλλιεργώντας παράλληλα το αίσθημα εμπιστοσύνης μεταξύ εσάς και του παιδιού.

· Επιτρέψτε στο παιδί να συμμετέχει σε οικογενειακές εκδηλώσεις πένθους, εφόσον το επιθυμεί. Η απώλεια ενός μέλους αφορά όλη την οικογένεια και καλό είναι να μην αποκλείεται κανείς από τον οικογενειακό θρήνο. Η συμμετοχή ενός παιδιού σε εκδηλώσεις πένθους, όπως η κηδεία, θα εξαρτηθεί από πάρα πολλά πράγματα, όπως το εξελικτικό στάδιο που βρίσκεται το παιδί, την ωριμότητά του, τη σχέση με τον άνθρωπο που πέθανε, την επιθυμία του να συμμετάσχει. Η συμμετοχή ενός παιδιού στην κηδεία απαιτεί καλή προετοιμασία. Εξηγείστε με απλό τρόπο τι είναι η κηδεία και τι ακριβώς συμβαίνει κατά τη διάρκεια της τελετής. Ρωτήστε το παιδί αν θα ήθελε να παρευρεθεί στην τελετή και σε περίπτωση που το επιθυμεί φροντίστε να βρίσκεται μαζί με κάποιον που θα είναι σε θέση να το στηρίξει και να ανταποκριθεί σε όποιες ανάγκες προκύψουν.

· Δώστε στο παιδί τη δυνατότητα να εκφράσει τα συναισθήματά του, όποια και αν είναι αυτά. Τα συναισθήματα αυτά είναι πολλά και διαφορετικά και μερικές φορές αντιφατικά μεταξύ τους. Εκτός από συναισθηματικές εκδηλώσεις, ο θρήνος ενός παιδιού μπορεί να περιλαμβάνει και εκδηλώσεις σε επίπεδο γνωστικό, σε επίπεδο συμπεριφοράς καθώς και σε σωματικό επίπεδο. Όλες αυτές οι εκδηλώσεις είναι απολύτως φυσιολογικές.

· Διατηρήσετε την ανάμνηση ζωντανή. Μπορείτε να μοιραστείτε κάποιες αναμνήσεις που είχατε εσείς από τον παππού ή τη γιαγιά. Από τις αναμνήσεις σας, μερικές μπορεί να είναι καλές, και άλλες πάλι άσχημες, όπως συμβαίνει σε όλες τις σχέσεις. Αποφύγετε την εξιδανίκευση του ανθρώπου που πέθανε. Επίσης μπορείτε να βοηθήσετε το παιδί να διατηρήσει την ανάμνηση του αγαπημένου προσώπου μέσα από κάποιο αντικείμενο π.χ. ένα δώρο που του είχε κάνει ή τη δημιουργία ενός άλμπουμ με φωτογραφίες.

· Συνεχίσετε κανονικά τις δραστηριότητές σας διατηρώντας τους ίδιους κανόνες πειθαρχίας και συμπεριφοράς. Σκόπιμο θα ήταν να αποφύγετε οποιαδήποτε άμεση αλλαγή π.χ. σχολείου ή σπιτιού για τους επόμενους μήνες και ενημερώστε το σχολείο για την απώλεια που βίωσε το παιδί έτσι ώστε ο εκπαιδευτικός να είναι κοντά του ενημερώνοντάς σας σε περίπτωση που διαπιστώσει ανησυχητικές ενδείξεις στη συμπεριφορά του. Επίσης, καλό θα ήταν να επιτρέψετε στο παιδί να συμμετέχει σε κοινωνικές εκδηλώσεις π.χ. πάρτι συμμαθητών ή να γιορτάσετε τη γιορτή ή τα γενέθλιά του όσο πρόσφατος κι αν είναι ο θάνατος.

· Δείξτε πάντα διαθέσιμοι να ακούσετε και να συζητήσετε με το παιδί. Όταν αποφασίσει να σας μιλήσει ακούστε το χωρίς να κρίνετε και χωρίς να του λέτε πως πρέπει να αισθάνεται. Εξηγείστε του ότι όλα όσα αισθάνεται είναι φυσιολογικά. Μην διστάζετε να του πείτε πως αισθάνεστε κι εσείς ή ακόμα και να κλάψετε μπροστά του. Έτσι του δείχνετε πως να εκτονώσει τη λύπη του.

Πότε έχει ανάγκη από ειδική υποστήριξη;

Τα περισσότερα παιδιά ανταπεξέρχονται στις διεργασίες του θρήνου με υγιή τρόπο. Ωστόσο κάποιες εκδηλώσεις θρήνου που παρατείνονται στο χρόνο και κλιμακώνονται ως προς την ένταση θα πρέπει να μας ανησυχήσουν. Μερικές ανησυχητικές εκδηλώσεις θρήνου είναι η παρατεταμένη αποχή από το παιχνίδι και τις σχέσεις με τους συνομηλίκους, οι επίμονες κατηγορίες του παιδιού που απευθύνονται προς τον εαυτό του ή άλλους τους οποίους θεωρεί υπεύθυνους για το θάνατο, τα παρατεταμένα και σοβαρά προβλήματα στη σχολική απόδοση, έντονες διαταραχές στη διατροφή ή τον ύπνο. Στις περιπτώσεις αυτές καλό είναι να απευθυνθείτε σε κάποια συμβουλευτική υπηρεσία ή σε κάποιον ειδικό που ασχολείται με παιδιά που θρηνούν.

Συμβουλευτικό Κέντρο της Μέριμνας

Η Μέριμνα, Εταιρία για τη Φροντίδα Παιδιών και Οικογενειών στην Αρρώστια και το Θάνατο, είναι μία μη κερδοσκοπική εταιρία που ιδρύθηκε το 1995 με κύριο σκοπό την παροχή υπηρεσιών προς το παιδί που πενθεί το θάνατο αγαπημένου προσώπου και προς το παιδί που απειλείται η ζωή του από μια σοβαρή ασθένεια. Η Μέριμνα, αναγνωρίζοντας την ανάγκη αυτή, ίδρυσε ένα Συμβουλευτικό Κέντρο με σκοπό να στηρίξει παιδιά, νέους και τις οικογένειές τους σε αυτές τις κρίσιμες φάσεις της ζωής τους. Οι ψυχολογικές υπηρεσίες του Κέντρου έχουν υποστηρικτικό χαρακτήρα και αποσκοπούν στο να διευκολύνουν τα παιδιά, τους νέους και τις οικογένειές τους να προσαρμοστούν στις ιδιαίτερες συνθήκες που δημιουργεί στη ζωή τους η αρρώστια και ο θάνατος. Οι συμβουλευτικές υπηρεσίες προσφέρονται και σε σχολεία της Αθήνας και της επαρχίας.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθυνθείτε στη Μέριμνα, Τιμολέοντος Βάσσου 16, Πλατεία Μαβίλη, τηλ. 210 6463622 ή να επισκεφτείτε το site στην ηλεκτρονική διεύθυνση www.merimna.org.gr